Türkiye’de hafif çelik yapıların tasarım ve uygulamasına yönelik hazırlanan “Hafif Çelik Binaların Tasarımı İçin Esaslar” yönetmeliğinin, 1 Haziran 2026 tarihinde yürürlüğe girmesi öngörülmektedir. Hâlihazırda hazırlık ve görüş aşamasında olan bu düzenleme, hafif çelik yapıların tasarım ve uygulamasına ilişkin teknik kuralların bir çerçeve altında ele alınmasını amaçlamaktadır.

Bu yazıda söz konusu yönetmelik taslağında yer alan ve ilerleyen süreçte uygulamaya yön vermesi beklenen temel teknik değerleri, sınırlamaları ve tasarım esaslarını bir araya getirmeyi amaçladık.

 MALZEME TANIMI VE SOĞUK ŞEKİLLENDİRİLMİŞ ÇELİK ELEMANLAR

Hafif çelik binaların taşıyıcı sistemi, soğuk şekillendirilmiş ince cidarlı çelik elemanlardan oluşur. Yönetmelik, bu elemanların hangi hammaddeden, hangi sınırlar içinde ve hangi çelik sınıflarıyla üretileceğini açıkça tanımlar. Amaç, taşıyıcı sistem davranışının öngörülebilir ve denetlenebilir olmasıdır.

Soğuk şekillendirilmiş çelik elemanlar, TS EN 10346 standardı ile tanımlanmış çelik yassı mamullerden elde edilmelidir. Bu elemanların et kalınlıkları 0.45 mm ile 4 mm arasında olmak zorundadır. Et kalınlığı 4 mm ve üzeri olan elemanlar, hafif çelik bina kapsamı dışına çıkar ve ÇYTHYE-2018 hükümlerine tabi olur.

Yönetmelik ayrıca çelik sınıflarını da sınırlandırır. S220GD çelik sınıfı yalnızca aşıklarda kullanılabilir. Ana taşıyıcı dikmelerde ve panellerde bu sınıfın kullanımı uygun değildir.

DX5*D türü çeliklerin hafif çelik bina imalatında kullanımı kesin olarak yasaktır.

Soru: DX5*D çelik neden yasaklanmıştır?

Cevap: Bu çelik türü, hafif çelik taşıyıcı sistemlerde gerekli süneklik, şekil değiştirme kapasitesi ve bağlantı davranışını sağlamadığı için yönetmelik kapsamında açıkça yasaklanmıştır.

GALVANİZ KAPLAMA VE KOROZYON DAYANIMI

Hafif çelik yapıların uzun ömürlü olabilmesi için yalnızca taşıma kapasitesi değil, korozyon davranışı da kontrol altına alınmalıdır. Yönetmelik bu nedenle galvaniz kaplamayı bir tercih değil, zorunlu bir koruma kriteri olarak ele alır.

Galvaniz kaplama, atmosferik korozyona karşı koruma amacıyla, minimum 275 g/m² çinko kaplama miktarına sahip olacak şekilde uygulanmalıdır. Kaplama işlemi TS EN ISO 1461 standardına uygun olmalıdır.

Şantiye uygulamalarında yapılan kesim ve delme işlemleri galvaniz tabakasına zarar verebilir. Bu nedenle yönetmelik, sahada zarar gören yüzeyler için açık bir tamir şartı getirir. Sahada açılan delikler veya kesim sonucu zarar gören galvanizli yüzeyler, çinko esaslı sprey boya veya galvaniz tamir boyası ile en az iki kat olacak şekilde kaplanmalıdır.

Soru: Galvaniz tamiri yapılmazsa ne olur?

Cevap: Galvaniz tabakası zarar görmüş yüzeylerde korozyon başlar ve taşıyıcı elemanın kesit kaybı hızlanır. Bu durum yönetmeliğe aykırıdır ve yapının servis ömrünü ciddi şekilde kısaltır.

KESİT GEOMETRİSİ VE TASARIM METODOLOJİSİ

Soğuk şekillendirilmiş çelik elemanlar ince cidarlı oldukları için burkulma davranışı kritik öneme sahiptir. Yönetmelik, kesit geometrisine ilişkin minimum ölçüleri ve kullanılabilecek tasarım yöntemlerini net şekilde tanımlar.

C ve Sigma profillerde başlık genişliği en az 30 mm, U profillerde ise en az 20 mm olmak zorundadır. Bu ölçüler, kaplama elemanlarının güvenli şekilde vidalanabilmesi için gereklidir.

Profil iç büküm yarıçapı, et kalınlığının 5 katından küçük olmak zorundadır.

Tasarımda Etkin Genişlik Metodu (EGM) veya Doğrudan Dayanım Metodu (DDM) kullanılacaktır. Yerel burkulma, distorsiyonel burkulma ve eğilmeli–burulmalı burkulma modları ayrı ayrı kontrol edilmelidir.

Soru: Tek bir burkulma kontrolü yeterli midir?

Cevap: İnce cidarlı çelik elemanlarda tüm burkulma modları ayrı ayrı kontrol edilmek zorundadır.

BİNA YÜKSEKLİĞİNE BAĞLI KESİT KALINLIĞI ZORUNLULUĞU

Yönetmelik, bina yüksekliği arttıkça taşıyıcı elemanların kalınlığının da artmasını zorunlu kılar. Bu hüküm, özellikle deprem etkileri altında stabilitenin korunması amacıyla getirilmiştir.

Bina toplam yüksekliği 10.5 metreyi (BYS 7–10) aştığında, taşıyıcı sistemde yer alan tüm dikmelerin et kalınlığı en az 2 mm olmak zorundadır.

Bu sınırın altındaki binalarda taşıyıcı dikmeler için minimum et kalınlığı 0.9 mm olarak uygulanabilir.

Taşıyıcı dikmelerin gövde yüksekliği ise hiçbir durumda 70 mm’den az olamaz.

Soru: 11 m yüksekliğinde bir bina için 1.2 mm dikme yeterli midir?

Cevap: 10.5 m sınırı aşıldığı için tüm taşıyıcı dikmelerin minimum kalınlığı 2 mm olmak zorundadır.

PROFİLLERDE TESİSAT DELİĞİ AÇMA KURALLARI

Elektrik ve mekanik tesisatlar için profillerde açılan delikler, taşıyıcı elemanın kesit etkinliğini doğrudan etkiler. Yönetmelik bu nedenle delik geometrisini milimetrik sınırlarla tanımlar.

Delikler mutlaka profil gövdesinin düşey eksenini ortalamalıdır.

Dairesel delik çapı, profil gövde yüksekliğinin %40’ını geçemez ve 150 mm’den büyük olamaz.

Delikler profil uçlarından en az 300 mm, birbirinden merkezden merkeze en az 600 mm uzakta olmalıdır.

Dairesel olmayan deliklerde maksimum ölçüler 65 mm × 115 mm ile sınırlandırılmıştır.

Soru: Profil ucuna yakın tesisat deliği açılabilir mi?

Cevap:  Delikler profil uçlarından en az 300 mm içeride olmak zorundadır.

DÖŞEME TASARIMI, TİTREŞİM VE KONFOR KRİTERLERİ

Hafif çelik döşemeler yalnızca taşıma kapasitesi açısından değil, kullanım konforu açısından da değerlendirilmelidir. Yönetmelik bu nedenle titreşim ve sehim sınırlarını açıkça tanımlar.

Döşeme sisteminin doğal titreşim frekansı en az 8 Hz olmak zorundadır.

Döşeme kirişlerinin açıklık/derinlik oranı 18’den büyük olamaz.

Kirişlerin duvarlara oturma mesafesi en az 40 mm olacaktır.

Eğer 8 Hz frekans şartı sağlanamıyorsa, kiriş aralıkları 40 cm’den az olacak şekilde düzenlenmeli ve kirişler arasında en az iki adet köprü elemanı kullanılmalıdır.

Döşemede trapez sac kaplama kullanılması durumunda, trapez saclar kirişlere en fazla 15 cm aralıklarla vidalanacaktır.

Akustik konfor için döşeme kaplaması altına akustik keçe, kauçuk levha veya viskoelastik tabaka yerleştirilmesi önerilmektedir.

Soru: Döşeme boşlukları ne zaman özel hesap gerektirir?

Cevap: Boşluk alanı toplam döşeme alanının %3’ünü aşarsa, döşeme kabuk eleman olarak modellenmeli ve özel hesap yapılmalıdır.

 YANGIN ALTINDA DAYANIM KAYBI

Hafif çelik elemanlar ince cidarlı oldukları için yangın anında sıcaklıkları hızla artar. Yönetmelik bu durumu indirgeme katsayıları ile tanımlar.

Çelik sıcaklığı 400°C olduğunda:

• Akma dayanımı 0.68
  
• Elastisite modülü 0.66

Vida ve bulonlar:

• 400°C’de kapasitelerinin %78’ini 
• 1000°C’de %0’ını korur. 

Yangına karşı kaplaması olmayan sistemlerde, taşıyıcı eleman sıcaklığı doğrudan ortam gaz sıcaklığına eşit kabul edilir.

 DUVARLARA ASILAN YÜKLER 

Hafif çelik yapılarda iç donatılar için taşıyıcı sistem önceden düşünülmelidir. Mutfak dolabı, vestiyer gibi ağır elemanların asılacağı bölgelerde ek çelik profil veya OSB takviye levhası kullanılmalıdır.

Duvara asılı dolap yükleri hesabında en az 0.5 kN/m yatay çizgisel yük dikkate alınmak zorundadır.

Soru: Takviye olmadan mutfak dolabı asılabilir mi?

Cevap: Hayır. Takviye olmadan bu yüklerin güvenli taşınması mümkün değildir.

TESİSAT VE KOROZYON YASAKLARI

Bakır veya bakır alaşımlı tesisat elemanları, galvanik korozyon riskinden dolayı çelik elemanlarla doğrudan temas ettirilemez.

Temas zorunluysa mutlaka yalıtkan ara parçalar kullanılmalıdır.

MODÜLER VE HİBRİT SİSTEMLER

Modüler ve hibrit sistemler, hafif çelik yapı teknolojisinin endüstriyel uygulamaya en açık alanlarıdır. Ancak bu sistemlerin taşıyıcı davranışı, klasik panel sistemlerden farklı olduğu için yönetmelik tarafından özel sınırlarla tanımlanmıştır. Aşağıdaki soru–cevaplar, bu sınırların nasıl yorumlanması gerektiğini netleştirir.

Soru: Sadece modüllerle taşınan bir yapıda neden 14 metre sınırı vardır?

Cevap: Modüler sistemlerde düşey ve yatay yükler, modül birleşimleri üzerinden aktarılır. 14 metrenin üzerinde, bu birleşimlerde oluşan yatay ötelenmeler ve burulma etkileri kontrol edilemez seviyelere ulaşabilir. Bu nedenle yönetmelik, 14 metrenin üzerindeki yapılarda betonarme veya çelik bir çekirdek kullanılmasını zorunlu kılar.

Soru: Betonarme veya çelik çekirdek kullanılırsa modüler yapı 14 metreden daha yüksek olabilir mi?

Cevap:  Olabilir. Ancak bu durumda yapı artık “tam modüler” değil, hibrit sistem olarak değerlendirilir ve yük paylaşımı şartları devreye girer.

Soru: Hibrit yapılarda hafif çelik sistemin %25 deprem yükü taşıması ne anlama gelir?

Cevap: Hibrit yapılarda hafif çelik taşıyıcı sistem, deprem etkilerinin en az %25’ini doğrudan taşıyacak şekilde boyutlandırılmalıdır. Yani hafif çelik sistem sadece bölme veya ikincil taşıyıcı gibi davranamaz; deprem yüküne aktif olarak katılmak zorundadır.

Soru: Hafif çelik sistem deprem yükünün %25’ini taşımıyorsa ne olur?

Cevap: Bu durumda yapı, yönetmelik tanımına göre hafif çelik bina olarak kabul edilmez ve tasarım yaklaşımı geçersiz sayılır. Denetim aşamasında bu ciddi bir uygunsuzluk olarak değerlendirilir.

Soru: Modüler ünite boyutları neden 4.0 m × 4.2 m ile sınırlandırılmıştır?

Cevap: Bu sınırlar, hem taşıma ve lojistik güvenliği hem de modül rijitliği açısından belirlenmiştir. Daha büyük modüllerde nakliye sırasında şekil değiştirme riski artar ve birleşim bölgelerinde tolerans problemleri oluşur.

Soru: Modül genişliği 4.5 m yapılırsa yapısal olarak sorun olur mu?

Cevap: Yapısal açıdan ayrıca hesap yapılabilir ancak yönetmelik gereği 4.0 m genişlik sınırı aşılamaz. Bu sınır, yapısal değil sistem tanımı ve uygulama sınırıdır.

 ÇATI TASARIMINDA BUZ YÜKÜ ZORUNLULUĞU

Hafif çelik yapılarda çatı elemanları çoğu zaman yalnızca kar yüküne göre boyutlandırılmakta, ancak özellikle yüksek rakımlı bölgelerde oluşan buzlanma etkisi göz ardı edilmektedir. Yönetmelik, bu durumu açık bir uyarı ile ele almakta ve belirli koşullarda buz yükünün mutlaka dikkate alınmasını zorunlu kılmaktadır.

Rakımı 400 metreden yüksek olan yerleşimlerde, çatı yükü hesaplarında yalnızca kar yükü yeterli kabul edilmez. Bu bölgelerde, kar yüküne ek olarak buz yükü de hesaba katılmalıdır. Buz yükünün dikkate alınmaması durumunda çatı elemanlarında aşırı sehim oluşması, bağlantı elemanlarının zorlanması ve uzun vadede taşıyıcı kapasite kaybı riski ortaya çıkar.

Bu hüküm özellikle soğuk iklim bölgelerinde, eğimi düşük çatılarda ve suyun birikme ihtimali olan detaylarda kritik öneme sahiptir.

Soru: 400 m rakımın altında buz yükü hesaba katılmak zorunda mı?

Cevap: Yönetmelik buz yükünü zorunlu kılan sınırı 400 m rakım olarak tanımlar. Ancak tasarımcı gerekli görürse daha düşük rakımlarda da buz yükünü dikkate alabilir.

TAŞIYICI PANELLERDE GEOMETRİK KOŞULLAR 

Hafif çelik panellerin yatay yük taşıyıcı (YYT) olarak kabul edilebilmesi için yalnızca dikme aralığı veya kaplama türü yeterli değildir. Yönetmelik, panellerin yatay yük taşıma kapasitesine katkı sağlayabilmesi için geometrik oranlara dayalı net sınırlar tanımlar.

Bir panelin yatay yük taşıyıcı olarak dikkate alınabilmesi için:

• Panel genişliği (l) en az 30 cm olmalıdır.

• Panelin yükseklik/genişlik oranı (h/l) 4’ten büyük olmamalıdır.

Bu koşulları sağlamayan panellerin yatay yük taşıma kapasitesine katkısı hesaba katılamaz.

Ayrıca, yükseklik/genişlik oranı 2 ≤ h/l ≤ 4 aralığında olan paneller için ek bir kısıtlama getirilmiştir. Bu durumda, panelin birim boya ait kayma dayanımı, 2l/h oranı ile çarpılarak azaltılmalıdır. Bu hüküm, ince ve yüksek panellerde oluşabilecek şekil değiştirmelerin yatay yük kapasitesini düşürmesini dikkate almak amacıyla getirilmiştir.

Soru: h/l oranı 4’ten büyük olan paneller tamamen etkisiz mi kabul edilir?

Cevap:  h/l > 4 olan panellerin yatay yük taşıma kapasitesine katkısı yönetmelik gereği dikkate alınmaz.

KUŞAK (STRAP) ELEMANLARI VE BAĞLANTI DETAYLARI

Hafif çelik taşıyıcı sistemlerde, dikmelerin burkulmasını önlemek ve panel stabilitesini artırmak amacıyla kullanılan kuşak (strap) elemanlarının bağlantı detayları yönetmelikte açık ölçülerle tanımlanmıştır. Bu detaylar, uygulamada en sık hataya düşülen ancak sistem davranışı açısından kritik öneme sahip noktalardır.

Kuşak bağlantılarında kullanılan kulakçık (bağlantı kulağı) boyu, kullanılan vidanın nominal çapı (d) olmak üzere en az 6d olacak şekilde tasarlanmalıdır. Bu ölçü, bağlantının kopma ve yırtılma davranışını güvenli sınırlar içinde tutmak için zorunludur.

Ayrıca, her bir kuşak bağlantı noktasında en az iki adet No. 8 veya daha yüksek sınıf vida kullanılması şarttır. Tek vida ile yapılan kuşak bağlantıları yönetmeliğe aykırıdır ve yeterli kabul edilmez.

Soru: Kuşak bağlantısında tek vida kullanılırsa ne olur?

Cevap: Tek vida kullanımı yönetmelik hükümlerine aykırıdır. Bu durumda bağlantının burkulma ve çekme altında güvenli davranış göstermesi beklenmez.

BİNA YÜKSEKLİK SINIRI (BYS) VE DEPREM TASARIM SINIFI (DTS) İLİŞKİSİ

10.5 m sınırı, her yapı için tek tip bir sınır değildir. Yönetmelik, izin verilen bina yüksekliğini Deprem Tasarım Sınıfı (DTS) ve süneklik düzeyi ile ilişkilendirerek daha detaylı bir çerçeve çizer.

Sınırlı süneklik düzeyindeki hafif çelik yapılar için:

• DTS 1 ve DTS 2 bölgelerinde izin verilen maksimum bina yüksekliği 7 metredir.

• DTS 3 ve DTS 4 bölgelerinde bu sınır 10.5 metredir.

Bu nedenle bazı deprem bölgelerinde, taşıyıcı dikmeler için 2 mm minimum et kalınlığı şartı 10.5 m yerine 7 m’den sonra başlayabilir. Tasarımcı, bina yüksekliği değerlendirmesini mutlaka ilgili DTS ve süneklik düzeyi ile birlikte yapmak zorundadır.

Soru: DTS 1 bölgesinde 8 m yüksekliğinde bir bina için 0.9 mm dikme kullanılabilir mi?

Cevap: DTS 1’de sınırlı süneklik düzeyinde izin verilen yükseklik 7 m olduğu için, 8 m yükseklikte minimum dikme kalınlığı 2 mm olmak zorundadır.

TRAPEZ SAC DÖŞEMELERDE VİDALAMA ARALIĞI

Döşeme sistemlerinde trapez sac kullanılması durumunda, bu sacların yalnızca kaplama elemanı olarak değil, aynı zamanda rijit diyafram davranışına katkı sağlayan bir eleman olarak çalışması beklenir. Bu nedenle vidalama aralığı yönetmelikte net bir üst sınırla tanımlanmıştır.

Trapez saclar, döşeme kirişlerine en fazla 15 cm aralıklarla vidalanmalıdır. Daha seyrek yapılan vidalamalar, diyafram etkisinin kaybolmasına ve yatay yük aktarımında zayıflıklara yol açar.

Bu hüküm, özellikle deprem yüklerinin döşeme diyaframı üzerinden aktarılması beklenen yapılarda kritik öneme sahiptir.

Soru: Trapez sac 20 cm aralıklarla vidalanırsa ne olur?

Cevap: Bu durumda rijit diyafram varsayımı geçerliliğini yitirir ve döşeme sisteminin yatay yük aktarım kapasitesi düşer. Yönetmeliğe aykırı kabul edilir.

SONUÇ

Hafif Çelik Binaların Tasarımı İçin Esaslar , hafif çelik yapı sistemlerinin tasarım ve uygulamasına ilişkin teknik kuralların daha net sınırlar içinde ele alınmasına yönelik önemli bir çerçeve sunmaktadır. Taslakta yer alan hükümler, hafif çelik yapıların mühendislik hesaplarına dayalı olarak değerlendirilmesi gerektiğini açık biçimde ortaya koymaktadır.

Galvaniz kaplama miktarları, döşeme titreşim sınırları, kesit oranları, duvara asılan yükler ve belirli çelik türlerine getirilen kısıtlamalar gibi teknik hükümler; hafif çelik yapıların tasarımında dikkate alınması gereken temel sınırları tanımlamaktadır. Bu sınırlar, ilerleyen süreçte yapılacak uygulamalar ve denetimler için ortak bir teknik yaklaşım oluşturmayı hedeflemektedir.

REFERANS

Hafif Çelik Binaların Tasarımı İçin Esaslar